1. Andersen CH, Andersen LL, Zebis MK, and Sjøgaard G (2014) Effect of Scapular Function Training on Chronic Pain in the Neck/Shoulder Region: A Randomized Controlled TrialJ Occup Rehabil. 2014; 24(2): 316–324. doi: 10.1007/s10926-013-9441-1
  2. Beard DJ, Rees JL, Cook JA, Rombach I,  Cooper C, Merritt N, Shirkey BA, Donovan JL, Gwilym S, Savulescu J, Moser J, Gray A, Jepson M, Tracey I, Judge A, Wartolowska K, Carr AJ, CSAW Study Group (2018) Arthroscopic subacromial decompression for subacromial shoulder pain (CSAW): a multicentre, pragmatic, parallel group, placebo-controlled, three-group, randomised surgical trial Lancet. 2018 Jan 27;391(10118):329-338. doi: 10.1016/S0140-6736(17)32457-1. Epub 2017 Nov 20. PMID: 29169668  PMCID: PMC5803129
  3. Belavy DL, Van Oosterwijck J, Clarkson M, Dhondt E,  Mundell NL, Miller CT, Owen PJ (2020) Pain sensitivity is reduced by exercise training: Evidence from a systematic review and meta-analysis Neurosci Biobehav Rev. 2020 Nov 27;120:100-108. doi: 10.1016/j.neubiorev.2020.11.012. PMID: 33253748
  4. Bogduk N, Twomy LT, von Schottker-KonigerT Ferber-Busse B (2000) Klinische Anatomie von Lendenwirbelsaule und Sakrum, 3. Aufl. Springer, Berlin, Heidelberg
  5. Bogduk N, Aprill C, Derby R (2013) Lumbar Discogenic Pain: State-of-the-Art Review. Pain Medicine, Volume 14, Issue 6, June 2013, Pages 813–836,
  6. Chenot JF, Greitemann B, Kladny B, Petzke F, Pfingsten M, Schorr SG (2017) Clinical practice guideline: Non-specific low back pain. Dtsch Arztebl Int 2017; 114: 883–90. Doi: 10.3238/arztebl.2017.0883
  7. Chou RFu RCarrino JADeyo RA (2009) Imaging strategies for low-back pain: systematic review and meta-analysis. Lancet. 2009 Feb 7;373(9662):463-72. Doi: 10.1016/S0140-6736(09)60172-0.
  8. Conduah AH, Baker CL, III, MD, Baker CL Jr. (2010) Clinical Management of Scapulothoracic Bursitis and the Snapping Scapula. Sports Health. 2010 Mar; 2(2): 147–155. doi: 10.1177/1941738109338359. PMCID: PMC3445084. PMID: 23015932
  9. Devin CJMcCullough KAMorris BJYates AJKang JD (2012) Hip-spine syndrome. J Am Acad Orthop Surg. 2012 Jul;20(7):434-42. doi:10.5435/JAAOS-20-07-434
  10. Dhillon KS (2016) Spinal Fusion For Chronic Low Back Pain: A “Magic Bullet” or Wishfull Thinking? Malaysian Orthopaedic Journal 2016 Vol 10 No 1
  11. Di Monaco M, Castiglioni C (2013) Which type of exercise therapy is effective after hip arthroplasty? A systematic review of randomized controlled trials. Eur J Phys Rehabil Med 2013; 49:893-907
  12. Falla D,  Jull G,  Hodges P (2007) Training the cervical muscles with prescribed motor tasks does not change muscle activation during a functional activity.Man Ther. 2008 Dec;13(6):507-12. doi: 10.1016/j.math.2007.07.001. Epub 2007 Aug 27 PMID: 17720609
  13. Frank JMHarris JDErickson BJSlikker W 3rdBush-Joseph CASalata MJNho SJ (2015) Prevalence of Femoroacetabular Impingement Imaging Findings in Asymptomatic Volunteers: A Systematic Review. Arthroscopy. 2015 Jun;31(6):1199-204. doi: 10.1016/j.arthro.2014.11.042. Epub 2015 Jan 28.
  14. Fritzell P, Hägg O, Wessberg P, Nordwall A (2001) Swedish Lumbar Spine Study Group 2001 Volvo Award Winner in Clinical Studies: Lumbar fusion versus nonsurgical treatment for chronic low back pain: a multicenter randomized controlled trial from the Swedish Lumbar Spine Study Group. Spine. 2001;26:2521–32. doi: 10.1097/00007632-200112010-00002. 
  15. Geraedts P (2018) Physiotherapeutisches Training bei Rückenschmerzen – Motorische Befunderhebung und Behandlung. Springer Verlag Berlin
  16. Geraedts P (2019) Motorische Entwicklung und Steuerung – Eine Einführung für Physiotherapeuten, Ergotherapeuten und Trainer. Springer Verlag Berlin
  17. Ghamkhar L,  Arab AM, Nourbakhsh MR,  Kahlaee AH,  Zolfaghari R (2020) Examination of Regional Interdependence Theory in Chronic Neck Pain: Interpretations from Correlation of Strength Measures in Cervical and Pain-Free Regions. Pain Med. 2020 Feb 1;21(2):e182-e190.  doi: 10.1093/pm/pnz206. PMID: 31504861
  18. G-I-N net: Noninvasive Treatments for Acute, Subacute, and Chronic Low Back Pain: A Clinical Practice Guideline From the American College of Physicians. Methods paper: Qaseem A, Snow V, Owens DK, Shekelle P. The Development of Clinical Practice Guidelines and Guidance Statements of the American College of Physicians: Summary of Methods. Annals of Internal Medicine. 2010;153(3):194-9.
  19. Hagen G (2019) Illusions of the Body
  20. Kameda M, Tanimae H, Kihara A, Matsumoto F (2020) Does low back pain or leg pain in gluteus medius syndrome contribute to lumbar degenerative disease and hip osteoarthritis and vice versa? A literature review J Phys Ther Sci. 2020 Feb;32(2):173-191.  doi: 10.1589/jpts.32.173. Epub 2020 Feb 14. PMID: 32158082. PMCID: PMC7032979
  21. Kandel ER, Schwarz JH, Jessel ZM (2000) Principles of neural science, 4. Aufl. McGraw-Hill
  22. Kim CNevitt MCNiu JClancy MMLane NELink TMVlad STolstykh IJungmann PMFelson DTGuermazi A (2015) Association of hip pain with radiographic evidence of hip osteoarthritis: diagnostic test study. BMJ. 2015 Dec 2;351:h5983. doi: 10.1136/bmj.h5983.
  23. Kloskowska P, Morrissey D, Small C, Malliaras P, Barton C (2016) Movement Patterns and Muscular Function Before and After Onset of Sports-Related Groin Pain: A Systematic Review with Meta-analysis. Sports Med. 2016; 46(12): 1847–1867. doi: 10.1007/s40279-016-0523-z. PMCID: PMC5097097. PMID: 27142535
  24. Kuapoura, Joukara, Elgafy H, Erbulut DU, Agarwal  AJK, Goel VK (2020) Biomechanics of the Sacroiliac Joint: Anatomy, Function, Biomechanics, Sexual Dimorphism, and Causes of Pain. Int J Spine Surg. 2020 Feb; 14(Suppl 1): S3–S13. Doi: 10.14444/6077. PMCID: PMC7041664. PMID: 32123652
  25. Ludewig PM, Cook TM (2000) Alterations in shoulder kinematics and associated muscle activity in people with symptoms of shoulder impingement. Phys Ther. 2000 Mar; 80(3):276-91.
  26. Luomajoki HA, Bonet Beltran MB, Careddu S, Bauer CM, (2018) Effectiveness of movement control exercise on patients with non-specific low back pain and movement control impairment: A systematic review and meta-analysis, Musculoskeletal Science and Practice(2018), doi: 10.1016/j.msksp.2018.03.008.
  27. Mai J, Paxinos G (Hrsg) (2012), The Human Nervous System, 3rd Edition, Academic Press (Elsevier), London UK, Waltham USA, San Diego USA.
  28. Masahiro KamedaHideyuki TanimaeAkinori KiharaFujio Matsumoto (2020) Does low back pain or leg pain in gluteus medius syndrome contribute to lumbar degenerative disease and hip osteoarthritis and vice versa? A literature review J Phys Ther Sci. 2020 Feb;32(2):173-191.  doi: 10.1589/jpts.32.173. Epub 2020 Feb 14. PMID: 32158082. PMCID: PMC7032979
  29. NHG Aspecifieke lagerugpijn M54
  30. Offierski CM and McNab I (1983) Hip-spine syndrome. Spine (Phila Pa 1976). 1983 Apr;8(3):316-21.
  31. Owen PJ, Miller CT, Mundell NL, Verswijveren SJJM, Tagliaferri SD, Brisby H, Bowe SJ, Belavy DL (2019)  Which specific modes of exercise training are most effective for treating low back pain? Network meta-analysis. Br J Sports Med 2019; 0:1–12. doi:10.1136/bjsports-2019-100886
  32. Prather Hvan Dillen L (2019) A narrative review of the links between the hip and the lumbar spine (hip spine syndrome) as they relate to clinical decision making for patients with lumbopelvic pain. PM R. 2019 May 10. doi: 10.1002/pmrj.12187. PMID: 31074168
  33. Roddy EZhang WDoherty MArden NKBarlow JBirrell FCarr AChakravarty KDickson JHay EHosie GHurley MJordan KMMcCarthy CMcMurdo MMockett SO'Reilly SPeat GPendleton ARichards S. (2005) Evidence-based recommendations for the role of exercise in the management of osteoarthritis of the hip or knee—the MOVE consensus. Rheumatology, Volume 44, Issue 1, January 2005, Pages 67–73,
  34. Sahrmann S, Azevedo DC, Van Dillen L (2017) Diagnosis and treatment of movement system impairment syndromes. Braz J Phys Ther. 2017 Nov-Dec; 21(6): 391–399. Published online 2017 Sep 27. doi: 10.1016/j.bjpt.2017.08.001 PMCID: PMC5693453  PMID: 29097026
  35. Sahrmann S, Azevedo DC, Van Dillen L (2017) Diagnosis and treatment of movement system impairment syndromes. Braz J Phys Ther. 2017 Nov-Dec; 21(6): 391–399. Published online 2017 Sep 27. doi: 10.1016/j.bjpt.2017.08.001 PMCID: PMC5693453  PMID: 29097026
  36. Saner-Bissig JH (2018) Specific or non-specific exercises for patients with low back pain and movement control impairment: What works? Maastricht University.
  37. Saragiotto BT, Maher CG, Yamato TP, Costa LO, Menezes Costa LC,Ostelo RW, Macedo LW (2016). Motor Control Exercise for Non-specific Low Back Pain: A Cochrane Review. SPINE. 41. 1. Doi: 10.1097/BRS.0000000000001645.
  38. Schenker A, Schiltenwolf M, Schwarze M, Pepke W, Hemmer S, Akbar M (2019) Schmerzquelle Iliosakralgelenk. Der Orthopäde 49, pp 1000–1005(2020. Print ISSN: 0085-4530 Elektronische ISSN: 1433-0431Doi: Springer Medizin
  39. Semciw AI, Pizzari T, Woodley S, Zacharias A,  Kingsley M,  and Rod A, Green RA (2018) Targeted gluteal exercise versus sham exercise on self-reported physical function for people with hip osteoarthritis (the GHOst trial – Gluteal exercise for Hip Osteoarthritis): a protocol for a randomised clinical trial. Trials 19, 511 (2018).
  40. Simopoulos TT, Manchikanti L, Singh V, Gupta S, Hameed H, Diwan S, Cohen SP (2012) A systematic evaluation of prevalence and diagnostic accuracy of sacroiliac joint interventions. Pain Physician. May-Jun 2012;15(3):E305-44. PMID: 22622915
  41. Stecker MM, Baylor K, Chan YM (2008) Acute nerve compression and the compound muscle action potential. J Brachial Plex Peripher Nerve Inj. 2008 Jan 22;3:1. doi: 10.1186/1749-7221-3-1. PMID: 18211681. PMCID: PMC2245939
  42. Stecker MM, Baylor K, Wolfe J, Stevenson M (2011) Acute nerve stretch and the compound motor action potential. J Brachial Plex Peripher Nerve Inj. 2011 Aug 24;6(1):4.  doi: 10.1186/1749-7221-6-4. PMID: 21864390. PMCID: PMC3200983.
  43. Tulder van MW, Hayden JA, Malmivaara A, Koes B W (2005) Exercise therapy for treatment of non-specific low back pain (2005) Cochrane Database of Systematic Reviews, (3). Doi: 10.1002/14651858.CD000335.pub2
  44. Van Vliet PM, Nicola R. Heneghan NR (2006) Motor control and the management of musculoskeletal dysfunction. Manual Therapy 11 (2006) 208–213
  45. Vincent R, Blackburn J, Wienecke G, Bautista A (2019) Sacroiliac Joint Pain in Pregnancy: A Case Report A A Pract. 2019 Jul 15;13(2):51-53.  doi: 10.1213/XAA.0000000000000987.
  46. Vleeming A, Schuenke MD, Masi AT, Carreiro JE, Danneels L, Willard FH (2012) The sacroiliac joint: an overview of its anatomy, function and potential clinical implicationsJ Anat. 2012 Dec; 221(6): 537–567. doi: 10.1111/j.1469-7580.2012.01564.x. PMCID: PMC3512279. PMID: 22994881
  47. Vleeming A, Stoeckart R (2007) The role of the pelvic girdle in coupling the spine and the legs: a cinical-anatomical perspective on pelvic stability. In: Vleeming A, Mooney V, Stoeckart R, editors. Movement, Stability and Lumbopelvic Pain: Integration and Research. Edinburgh: Churchill Livingstone; 2007. pp. 113–137. 

Fysiotherapeutisch training bij rugpijn

De anatomische en fysiologischen achtergronden van deze visie heb ik in een boek vastgelegd: Physiotherapeutisches Training bei Rückenschmerzen; motorische Befunderhebung und Behandlung, dat bij de uitgever Springer Nature  in juni 2018 verschenen is.

Flaptekst: "Een nieuwe visie op rugklachten" "Fysiotherapeuten, Sportwetenschappers en revalidatietrainers vinden in dit boek een heel nieuwe visie op het ontstaan van rugklachten en de consequenties daarvan voor de trainingstherapie. De ervaren auteur belicht de problemen van de diagnostiek van rugklachten, opent een nieuwe visie op biomechanisch vlak en leidt daaruit zinvolle maatregelen voor medische training af. Vooral studenten en beginnende fysiotherapeuten/sportwetenschappers en revalidatietrainers vinden hier goed begrijpelijke theoretische en praktische informatie voor een komplete oefentherapeutische benaderingswijze bij patienten met rugpijn. 


  • Pijnfysiologie, biomechanische principes, motorisch leren. 
  • Biomechanische benadering van van rugpijn in samenhang met verzwakte perifere gewrichten
  • Onderzoek en behandeling op motorisch-functioneel niveau

Hier de link naar het boek. 


Oefentherapeutische technieken en -methoden in de fysiotherapie

Het boekje Essentials geeft een overzicht van de meest gangbare  oefentherapeutische behandelingsmethoden bij aandoeningen van het bewegingsapparaat.



Dit  essential  toont de ontwikkeling van de medische gymnastiek vanaf de oudheid tot nu. Het verklaart de belangrijke rol die beweging altijd heeft gespeeld in de orthopedie. Extra passieve maatregelen werden altijd gepostuleerd als alternatief en dreigden herhaaldelijk de bewegingstherapie te verdringen. De enige concepten die zich konden etableren zijn die welke gebaseerd zijn op actieve beweging op de lange termijn. Ook wordt gekeken naar de vraag in welke discipline de medische gymnastiek zich bevindt. Dit is van belang in de discussie over de betekenis van fysiotherapie, die door de huidige academisering een nieuwe dimensie krijgt.

Motorische Entwicklung und Steuerung

De fascinatie voor de menselijke motoriek wordt in dit leerboek op een begrijpelijke en levendige manier gepresenteerd. Talrijke praktijkvoorbeelden illustreren voor fysiotherapeuten en ergotherapeuten, sportwetenschappers en trainers belangrijke hoekstenen van de individuele ontwikkelingsfasen van de geboorte tot aan de volwassenheid. De directe effecten van onbewuste motoriek, automatisering en leerprocessen op ons leven worden nauwkeurig belicht en ontsleuteld.

De inhoud: Neurofysiologische processen van geautomatiseerde en willekeurige bewegingen - Uit ons dagelijks leven: oculo-, grapho- en spraakmotorische vaardigheden - Verborgen mogelijkheden in training en therapie.

Help uw patiënt de best mogelijke resultaten te behalen in revalidatie en therapie. Met deze basics kunnen vrijetijds- en wedstrijdsporters optimaal ondersteund en begeleid worden naar het gewenste succes.